جنگ در عصر «اتاق‌های پژواک»؛ چرا در بحران‌ها بیش از همیشه فریب می‌خوریم؟
جنگ در عصر «اتاق‌های پژواک»؛ چرا در بحران‌ها بیش از همیشه فریب می‌خوریم؟
در میدان‌های نبردِ دنیای مدرن، گلوله‌ها تنها سلاح نیستند؛ «اطلاعات» به همان اندازه تعیین‌کننده است. با ظهور رسانه‌های اجتماعی، مرز میان راوی و مخاطب فرو ریخته و جنگ‌ها به بستری برای انتشار لحظه‌ای اخبار، تصاویر و البته «اطلاعات نادرست» تبدیل شده‌اند. تازه‌ترین شماره فصلنامه «مطالعات فضای مجازی و رسانه‌های اجتماعی» با کالبدشکافی «جنگ رمضان»، به این پرسش کلیدی پاسخ می‌دهد که چگونه ترکیبی از الگوریتم‌ها، سوگیری‌های روانی و رفتارهای اجتماعی، ما را در گرداب اخبار جعلی گرفتار می‌کند؟

چرا بحران‌ها، موتور محرک اخبار جعلی هستند؟

به گزارش پایگاه خبری رصد24 در شرایط جنگی، نیاز به دانستن، با عطشِ دریافتِ سریع اخبار ترکیب می‌شود. پژوهشگران پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات معتقدند در چنین لحظات حساسی، وقتی منابع رسمی دچار تأخیر یا محدودیت می‌شوند، کاربران ناخودآگاه به سمت منابع غیررسمی می‌روند. این «خلاء اطلاعاتی» همان جایی است که روایت‌های نادرست، تصاویر بدون منبع و اخبار تحریف‌شده، با سرعتی باورنکردنی میان کاربران دست‌به‌دست می‌شوند و برداشت عمومی را تغییر می‌دهند.

 فناوری، روان‌شناسی و اجتماع

این مطالعه، گسترش اطلاعات نادرست در جریان جنگ رمضان را به سه عامل اصلی نسبت می‌دهد که تعامل آن‌ها آشفتگی اطلاعاتی را رقم می‌زند:

  1. سطح فناورانه (الگوریتم‌ها): پلتفرم‌های اجتماعی با تکیه بر الگوریتم‌های شخصی‌سازی، کاربران را در «حباب‌های اطلاعاتی» محصور می‌کنند. این سازوکارها محتوایی را نمایش می‌دهند که با باورهای پیشین کاربر همسو است؛ پدیده‌ای که در علوم ارتباطی به «اتاق پژواک» (Echo Chamber) شهرت دارد.
  2. سطح روان‌شناختی (سوگیری‌ها): ترس، خشم و هیجانات آنی، محرک‌های اصلی بازنشر هستند. اخبار جعلی معمولاً با تکیه بر این سوگیری‌های شناختی طراحی می‌شوند تا توجه بیشتری جلب کرده و به سرعت ویروسی شوند.
  3. سطح اجتماعی (سواد رسانه‌ای): انتشار اطلاعات نادرست صرفاً تقصیر ربات‌ها یا الگوریتم‌ها نیست؛ بلکه حاصل تعامل رفتار انسانی با این ابزارهاست. سطح اعتماد به رسانه‌های رسمی و میزان سواد رسانه‌ای جامعه، تعیین‌کننده است که آیا کاربر پیش از بازنشر، صحت خبر را بررسی می‌کند یا خیر.

فراتر از یک خبر ساده: «آشفتگی اطلاعاتی»

پیامدهای این پدیده تنها به یک خبر غلط ختم نمی‌شود. این پژوهش هشدار می‌دهد که حتی پس از تکذیب یک خبر، «اثر ماندگاری» اطلاعات نادرست در ذهن مخاطب باقی می‌ماند. این آشفتگی اطلاعاتی نه تنها اعتماد عمومی به رسانه‌ها را خدشه‌دار می‌کند، بلکه می‌تواند اختلافات میان گروه‌های اجتماعی را در زمان‌های بحرانی به شدت تشدید کند.

 سواد رسانه‌ای، پادزهر نبرد اطلاعاتی

پرونده ویژه فصلنامه «مطالعات فضای مجازی و رسانه‌های اجتماعی» بر این نکته تأکید دارد که در نبردهای مدرن، مدیریتِ اطلاعات به اندازه مدیریت نظامی اهمیت یافته است. راهکار نهایی برای عبور از این چالش، نه محدودیت، بلکه افزایش سواد رسانه‌ای، تقویت منابع خبری قابل اتکا و بهبود سازوکارهای ارزیابی اطلاعات توسط کاربران است.

این شماره از فصلنامه، علاوه بر واکاوی «جنگ رمضان»، ابعاد دیگری نظیر بازنمایی گفتمان مقاومت در آثار گرافیکی و تاب‌آوری ارتباطی در شرایط قطع اینترنت را نیز مورد بررسی قرار داده است.