محمد نوربخش، اقتصاددان و تحلیلگر ارشد بازارهای مالی، در گفت‌وگویی تخصصی این باور را به چالش کشیده و آن را یکی از بزرگ‌ترین کلیشه‌های نادرست در فضای اقتصادی ایران می‌داند. در این گزارش، به بررسی این موضوع می‌پردازیم که چرا تغییر نرخ بهره، برخلاف تصور عموم، حجم پول موجود در شبکه بانکی را تغییر نمی‌دهد.
بسیاری از فعالان اقتصادی معتقدند افزایش نرخ بهره باعث هجوم نقدینگی به سمت بانک‌ها و سوت‌وکور شدن سایر بازارها می‌شود. در مقابل، تصور می‌شود کاهش نرخ سود، به منزله «خروج پول از بانک» و ورود آن به بازارهای دارایی است.
نوربخش با رد قاطعانه این فرروج پول می‌شود، از اساس با واقعیت نظام پولی مدرن ناسازگار است.» به گفته او، آنچه در واقعیت رخ می‌دهد، تنها جابه‌جایی مالکیت سپرده‌هاست، نه تغییر در حجم کل پول شبکه بانکی.
سؤالی که برای بسیاری پیش می‌آید این است: اگر مردم پول خود را از بانک بردارند و طلا بخرند، مگر پول از بانک خارج نشده است؟
پاسخ این اقتصاددان منفی است. وی برایروزه بخش اعظم پول در قالب سپرده‌های بانکی است. وقتی شما ملکی یا دلاری می‌خرید، پول را از حساب خود به حساب فروشنده منتقل می‌کنید.
- باقی‌ماندن پول در سیستم: حتی اگر پول را به صورت نقد (اسکناس) دریافت کنید، فروشنده کالا در نهایت مجبور است آن را برای خرید بعدی یا امنیت بیشتر به شبکه بانکی بازگرداند.
- مثال بازار ارز: اگر نرخ بهره بالا برود و شما برای سپرده‌گذاری در بانک، دلار خود را بفروشید، فردی که دلار را از شما خریده، پول آن را از «حساب بانکی خود» به «حساب بانکی شما» منتقل کرده است. در این فرایند، مجموع پول موجود در بانک‌ها تغییری نکرده و فقط نام صاحب حساب عوض شده است.
اگر افزایش نرخ بهره پول جدیدی وارد بانک‌ها نمی‌کند، پس چرا بازارها به آن واکنش نشان می‌دهند؟
نوربخش معتقد است اثر نرخ بهره را باید در «هزینه فرصت» و «سرعت گردش پول» جست‌وجو کرد، نه در حجم فیزیکی پول در بانک‌ها. افزایش نرخ بهره باعث می‌شود تمایل افراد به نگهداشتن پول در حساب‌های میان‌مدت و بلندمدت (سپرده‌های غیردیداری) بیشتر شود. این اتفاق قدرت مانور نقدینگی در بازارهایی مثل بورس یا مسکن را کاهش می‌دهد، اما «ذره‌ای» از حجم کل پولی که در کل سیستم بانکی وجود دارد، نمی‌کاهد.
برخلاف کلیشه‌های رایج، بانک‌ها با افزایش نرخ سود، منابع جدیدی از فضای خارج از بانک جذب نمی‌کنند، چرا که پولی در خارج از شبکه بانکی (جز بخش اندکی به صورت اسکناس) وجود ندارد.
محمد نوربخش در پایان خاطرنشان می‌کند که افزایش یا کاهش نرخ بهره، با فرض ثابت بودن سایر متغیرها، تأثیری بر حجم کل نقدینگی کشور ندارد. درک این مطلب برای تحلیلگران بازار سرمایه و سیاست‌گذاران ضروری است تا از افتادن در دام تحلیل‌های سطحی و نادرست درباره خروج یا ورود پول به بانک‌ها مصون بمانند.
